Menu
17 / 11 / 2017 - 07:36 pm
A Site By Your Side
A+ A A-

teraton-2

σπουδαστής, Αργύρης Μάνος
υπεύθυνος καθηγητής, Σταυρίδης Σταύρος

ΕΜΠ, περίοδος Ιουλίου 2012

5/ Ξανά στον Foucault, οι ετεροτοπίες ως διαταράξεις της τάξης

 The order of things

Γυρνώντας λοιπόν στον Foucault, επανεξετάζουμε την τοποθέτησή του για τις ετεροτοπίες, πηγαίνοντας ένα χρόνο πίσω απ' τη διάλεξη που έδωσε στη λέσχη αρχιτεκτονικών μελετών.

Όταν δηλαδή το 1966 δημοσίευσε το βιβλίο του «Οι λέξεις και τα πράγματα». Στην αγγλική μετάφραση του βιβλίου, λόγω της ύπαρξης ομότιτλου στην ίδια γλώσσα, ο Foucault έπρεπε να επιλέξει ένα διαφορετικό όνομα για το έργο του. Έτσι, αποφάσισε να το ονομάσει «The order of things» (η τάξη των πραγμάτων), που ίσως κάνει πιο σαφές το νόημα και τις προθέσεις του βιβλίου. Στην εισαγωγή που έγραψε ο ίδιος, προσπαθώντας να περιγράψει το στόχο του βιβλίου, φέρνει το παράδειγμα «μιας κάποιας κινέζικης εγκυκλοπαίδειας» που χρησιμοποιεί σε ένα γραπτό του ο Borges. Εκεί περιγράφεται μια «παρανοϊκή» ταξινόμηση των ζώων, που ενδεικτικά εμπεριέχει τις εξής κατηγορίες: «α) όσα ανήκουν στο Αυτοκράτορα, β) στα ταριχευμένα, γ) στα εξημερωμένα, δ) στα χοιρίδια του γάλακτος, ε) στις σειρήνες, στ) στα μυθικά, ζ) στους ελεύθερους σκύλους, η) σε όσα περιλαμβάνονται στην παρούσα ταξινόμηση, θ) σε όσα παραδέρνουν σαν παλαβά κ.λπ.»[5.1]. Ο Foucault, παρότι όπως λέει ο ίδιος, διαβάζοντας αυτήν την ταξινόμηση τον πιάνουν τα γέλια, μας καλεί να προβληματιστούμε πάνω «στη γυμνή αδυναμία μας να σκεφτούμε αυτό το πράγμα»[5.2], στα όρια δηλαδή της δικής μας σκέψης, που κάνει αυτήν την ταξινόμηση να φαντάζει τελείως παράλογη. Παρατηρεί πως αυτό που μας ξενίζει δεν είναι οι μεμονωμένες κατηγορίες που προτείνει η κινέζικη εγκυκλοπαίδεια, αλλά η σχέση τους, το γεγονός δηλαδή πως αυτές οι άσχετες μεταξύ τους κατηγορίες συμπεριλαμβάνονται σε μία κοινή ταξινόμηση. Ο Foucault χαρακτηρίζει την εγκυκλοπαίδεια του Borges, ως ετεροτοπία. Φέρνοντάς μας στο μυαλό την τρίτη αρχή της ετεροτοπολογίας του {"η ετεροτοπία έχει τη δυνατότητα να αντιπαραθέσει σε έναν πραγματικό τόπο πολλούς χώρους, πολλές θέσεις οι οποίες από μόνες τους είναι ασύμβατες"} ή, στην πραγματικότητα αυτό που προσπαθεί, είναι να προκαλέσει τον καθορισμένο τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε και κρίνουμε, να θέσει υπό αμφισβήτηση την ορθολογικότητα με την οποία αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα. Έτσι, μιλώντας για τις ετεροτοπίες λέει:

«...υποσκάπτουν κρυφά τη γλώσσα, γιατί εμποδίζουν τον κατονομασμό αυτού ή του άλλου, γιατί σπάζουν τα κοινά ονόματα ή τα περικλείουν, γιατί καταστρέφουν από τα πριν τη σύνταξη, και όχι μόνο αυτή που οικοδομεί φράσεις - αλλά και τη λιγότερο έκδηλη, που κάνει τις λέξεις και τα πράγματα (τις μεν πλάι στις δε ή απέναντί τους) να στέκονται μαζί»[5.3].

«οι ετεροτοπίες εξαντλούν τα λόγια, σταματούν τις λέξεις στον εαυτό τους, αμφισβητούν ριζικά κάθε δυνατότητα μιας γραμματικής, εξαρθρώνουν τους μύθους και καθιστούν στείρο το λυρισμό των φράσεων»[5.4].

teraton empeiries 18

Ουσιαστικά για τον Foucault, αυτό που κάνουν οι ετεροτοπίες στο «Οι λέξεις και τα πράγματα» είναι πως μέσα από την παράλογη αταξία τους, στην πραγματικότητα αποκαλύπτουν την τάξη πάνω στην οποία δομείται ο ορθός λόγος και η νοητική αναπαράσταση της πραγματικότητας που χαρακτηρίζει την παραγωγή της γνώσης στους διάφορους κοινωνικούς σχηματισμούς. Με λίγα λόγια, οι ετεροτοπίες εδώ φαίνεται να αποτελούν (νοητικούς) τόπους που αναδεικνύουν (προκαλώντας) σύμφωνα με ποια τάξη συγκροτείται η γνώση. Μπορούμε ίσως να δούμε μία συγγένεια με αυτό που ονομάζει ο Soja thirding-as-othering και thirdspace, αν λάβουμε υπόψη μας μερικές ακόμα διατυπώσεις που κάνει ο Foucault στο κείμενο της εισαγωγής.

«Ανάμεσα στο ήδη κωδικοποιημένο βλέμμα και την στοχαστική γνώση υπάρχει μια διάμεση περιοχή που ελευθερώνει την τάξη στο ίδιο της το είναι...»[5.5].
«Έτσι η "διάμεση" αυτή περιοχή, στο μέτρο που φανερώνει τους τρόπους ύπαρξης της τάξης, μπορεί να παρουσιαστεί ως η πιο θεμελιώδης: ως προγενέστερη απ' τις λέξειs, απ' τις αντιλήψεις και τις χειρονομίες, που τότε λογίζονται ότι την μεταφράζουν λίγο-πολύ πιστά και εύστοχα (να γιατί αυτή η εμπειρία της τάξης, στο συμπαγές και πρωταρχικό είναι της, παίζει πάντα κρίσιμο ρόλο), είναι πάντα πιο στέρεα, πιο αρχαϊκή, λιγότερο αμφίβολη, πάντα πιο "αληθινή" από τις άλλες θεωρίες που δοκιμάζουν να τους προσδώσουν μιαν ρητή μορφή, μιαν εξαντλητική μορφή, μιαν εξαντλητική εφαρμογή, ή ένα φιλοσοφικό θεμέλιο. Έτσι, σε κάθε πολιτισμό, ανάμεσα σε αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε διατακτικούς κώδικες και στους στοχασμούς για την τάξη, υπάρχει η γυμνή εμπειρία της τάξης και των τρόπων ύπαρξής της»[5.6].

 Εδώ, οι ετεροτοπίες, ως διάμεσες περιοχές, φαίνεται να αντλούν το νόημά τους μέσα απ' τη σχέση τους με την τάξη. Ο Foucault έχει δείξει μέσα απ' τις αναλύσεις του πως οι «διαταράξεις» της τάξης, και πιο συγκεκριμένα των μορφών γνώσης, εξουσίας και αλήθειας, δεν τείνουν γενικά προς μία «προοδευτική» κατεύθυνση, μία ουδέτερη εξέλιξη, μία ολοκλήρωση. Μάλλον το αντίθετο μπορούμε να εξάγουμε σαν συμπέρασμα από το έργο του. Ο Foucault αφιερώνει πολλές μελέτες στην προσπάθεια να αποδομήσει το «ανθρώπινο» και κοινωνικά ανώτερο πρόσωπο της εποχής του Διαφωτισμού. Επιδιώκει να δείξει πως η αμφισβήτηση παλαιότερων μορφών γνώσης (π.χ. μεταφυσική) συνδυάζεται με νέες μορφές κυριαρχίας, πιο βαθιές, πιο λεπτομερείς και πιο σταθερές, και δεν είναι το αποτέλεσμα μιας γενικόλογης προόδου του «ανθρώπινου πνεύματος». Έτσι, στην εισαγωγή του 1966, ενώ απ' τη μία και ο ίδιος φαίνεται να συμφωνεί με μία πιο «ελαστική» ερμηνεία των ετεροτοπιών (όσον αφορά το ερώτημα της χωρικής τους οριοθέτησης), απ' την άλλη δεν τις αντιμετωπίζει μονοσήμαντα, ως τόπους (είτε νοητικούς είτε πραγματικούς) που a priori γεννούν την αμφισβήτηση, προς όφελος μιας προοπτικής χειραφέτησης. Μάλλον, θα μπορούσαμε να πούμε, πως τις περιγράφει ως τόπους-ρήγματα. Τόπους στους οποίους, μπορεί να γεννηθεί το έτερο.

teraton empeiries 20

Genocchio

Πάνω σ'αυτήν την ανάγνωση της ετεροτοπίας, ο Benjamin Genocchio στο κείμενο του «discourse, discontinuity, difference: the question of other spaces», εντοπίζει μια ισχυρή διάκριση ανάμεσα στις ετεροτοπίες του «the order of things» (οι λέξεις και τα πράγματα), με αυτές του «of other spaces» (περί αλλοτινών χώρων). Υποστηρίζει πως στην πρώτη περίπτωση αυτές εμφανίζονται ως discursive/γλωσσικοί τόποι ενώ στη δεύτερη ως πραγματικές/υλικές τοποθεσίες. Για τον Genocchio, η δεύτερη εκδοχή είναι πολύ πιο αδύναμη σε σχέση με την πρώτη. Η βασική παρατήρηση που κάνει και τον οδηγεί σ' αυτήν την τοποθέτηση, μπορεί να συμπυκνωθεί ως εξής:

Τι είναι τελικά αυτό που καθιστά έναν χώρο «έτερο» σε σχέση με έναν άλλο, στο βαθμό μάλιστα που τα παραδείγματα που θέτει ο Foucault στο «of other spaces» είναι τόσο ποικίλα και ετερόκλητα, που μας επιτρέπουν να υποθέσουμε πως σχεδόν όλοι οι τόποι μπορούν να ιδωθούν ως ετεροτοπίες; Πώς είναι δυνατόν, ένας πραγματικός/υλικός τόπος που είναι κομμάτι του συνόλου της κοινωνικής πραγματικότητας, και λειτουργεί σε σύνδεση με αυτήν, να είναι παράλληλα και τόπος τελείως διαφορετικός, τόπος της υπέρβασης;

Για τον Genocchio, το αδύναμο σημείο της επιχειρηματολογίας του Foucault εντοπίζεται στην έλλειψη ενός συγκεκριμένου ορισμού για τη «διαφορά» (difference). Κατά τη γνώμη του, ο Foucault προσπερνά σχετικά αβίαστα την απάντηση σ' αυτό το (φιλοσοφικής φύσης) ερώτημα. Ο ίδιος, προκειμένου να τοποθετηθεί απ' τη μεριά του, αξιοποιεί την ανάλυση που κάνει o Jacques Derrida στο «Περί γραμματολογίας», υποστηρίζοντας πως δεν μπορούμε να σκεφτούμε «έξω από» τις δομές, τους όρους και τη γλώσσα που ορίζουν τη γνώση και τη σκέψη μας. Γι' αυτό θεωρεί πως κάθε προσπάθεια μιας τέτοιας αμφισβήτησης (παραγωγής της διαφοράς), πρέπει να συμβαίνει μέσα σ' αυτά όρια (*there is nothing outside the text»[5.7]), χωρίς να αναζητά μια διαφορετική, απελευθερωτική, (ουτοπική;), διάταξη που έχει γεννηθεί μέσα από κάποιες ασαφείς και απροσδιόριστες διαδικασίες. Παράλληλα, ξεκαθαρίζει πως αυτό δε σημαίνει πως η ετεροτοπία σαν έννοια πρέπει να απορριφθεί ως μια μάταια επιθυμία για το διαφορετικό που είναι καταδικασμένη να αναπαράγει το υπάρχον. Πρέπει όμως, όπως περιγράφει ο Foucault στο «the order of things» (ή αρκετά κοντά με αυτό που περιγράφει ο Soja στο Thirdspace), να αντιμετωπιστεί ως μια ιδέα για το χώρο (παρά ως υλικός χώρος), που μέσα απ' τα ίδια του τα στοιχεία, τις ίδιες του τις προϋποθέσεις, προκαλεί ερωτήματα (αλλόκοτες διατάξεις) που θέτουν υπό αμφισβήτηση την ίδια την ορθολογικότητα του πραγματικού, χωρίς να το αντικαθιστούν a priori με το «ιδανικό». Περισσότερο, δηλαδή, τις παρουσιάζει ως «οριακές καταστάσεις», παρά ως συγκεκριμένους τόπους που το «άλλο» έχει γεννηθεί. Χαρακτηριστικό της προβληματικής του Genocchio είναι πως το παράδειγμα «ετεροτοπίας» που παραθέτει, το «Undercover», είναι ένα έργο τέχνης, ένα installation σε έναν σταθμό του μετρό του Sydney, που λειτουργεί (όπως τα περισσότερα δημόσια installations) ως τόπος-θέαμα ασύμβατων αναπαραστάσεων και αντιφατικών επιθυμιών, που μας προκαλεί να επανεξετάσουμε και εν τέλει να επαναπροσδιορίσουμε τη συλλογική μας εμπειρία για τον καθημερινό χώρο και τη σχέση μας με αυτόν.

teraton empeiries 21

Διαβάζοντας τις ετεροτοπίες μέσα απ' το «the order of things» ο Genocchio, στα χνάρια των «λεφεβριανών» προσεγγίσεων, τις τοποθετεί στο επίπεδο της ιδέας και της γλώσσας, ενώ παράλληλα επιχειρεί μία αναγκαία σύνδεση με έννοιες-κλειδιά της προβληματικής του Foucault όπως: τάξη, γνώση, ορθολογικότητα, αλήθεια κ.λπ. Αρνείται όμως την υλικότητά τους ακόμα και αν τις αντιμετωπίσουμε ως εφήμερες καταστάσεις σε περιθωριακούς τόπους (Soja, Cenzatti). Ακόμα, η ανάλυσή του φαίνεται πως δεν καταπιάνεται με το ερώτημα της ετεροτοπίας ως τόπο (ή έστω μορφές γνώσης) του καταναγκασμού και του ελέγχου, αλλά βλέπουμε (και εδώ) να υποδηλώνεται μια μονοσήμαντη ερμηνεία της, ως (νοητικό) τόπο της αντίστασης.

6/ Οι εναλλακτικές τακτοποιήσεις και το κατώφλι

Alternative social orderings

Ο Kevin Hetherington, ενώ αποδέχεται σε μεγάλο βαθμό τις αναγνώσεις της ετεροτοπίας που κάνουν ο Genocchio μέσα απ' το «the order of things» και ο Soja μέσα απ' τον Lefebvre, προσπαθώντας να δώσει τις δικές του απαντήσεις στα ερωτήματα που αφορούν την υλικότητα (ιδέα ή ύλη) και τον κοινωνικό ρόλο (αντίσταση ή καταναγκασμός) της ετεροτοπίας, προτείνει να τις εξετάσουμε ως «τόπους που παράγονται εναλλακτικές διατάξεις των κοινωνικών σχέσεων», ως «εναλλακτικές τακτοποιήσεις» (alternative social orderings[6.1]).

Σχετικά με το πρώτο ερώτημα (της υλικότητας), ο Hetherington υποστηρίζει πως ενώ είναι σωστό να αντιμετωπίζουμε τις ετεροτοπίες «ως διαταράξεις της τάξης», με ό,τι αυτό συνεπάγεται, η πραγματικότητα δείχνει πως αυτές οι διαδικασίες έχουν την τάση να αποτυπώνονται σε συγκεκριμένους τόπους και χρόνους, και δεν αποτελούν (χωρικές) ιδέες που εφαρμόζονται σε οποιοδήποτε τόπο, οποιαδήποτε στιγμή. Προσπαθώντας παράλληλα να μην αφήσει αναπάντητους τους προβληματισμούς του Genocchio σχετικά με το ερώτημα της «διαφοράς» (difference), το κατά πόσο δηλαδή και με ποια κριτήρια μπορούμε να χαρακτηρίσουμε ως «άλλους»/υπερβατικούς κάποιους συγκεκριμένους τόπους, ο Hetherington τονίζει πως οι ετεροτοπίες δεν πρέπει να ορίζονται με έναν τρόπο «απόλυτο», αλλά αντίθετα με έναν τρόπο «σχετικό». Πρέπει δηλαδή να μην εξετάζεται η «ετεροτοπικότητά» τους με βάση το αν στα πλαίσιά τους υλοποιείται κάτι το ριζικά έτερο, διαφορετικό και εν τέλει υπερβατικό, αλλά με βάση το αν σ' αυτούς τους τόπους εντοπίζονται διαταράξεις των κυρίαρχων μορφών τάξης, ενδεχομενικές διαδικασίες «εναλλακτικών τακτοποιήσεων». Όπως λέει ο ίδιος, οι ετεροτοπίες δεν πρέπει να ορίζονται «από μέσα», απ' την αυτοτελή/απόλυτη φύση τους, αλλά μόνο «από έξω», δηλαδή συγκριτικά/σχετικά με άλλους τόπους.

teraton empeiries 22

«Το σημαντικό που πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη όταν εξετάζουμε την ετεροτοπία, δεν είναι αυτοί οι τόποι καθ' εαυτοί αλλά ο τρόπος που λειτουργούν σε σχέση με τους άλλους. Αυτό που λέω είναι πως παράγουν διαφορετικές διαδικασίες τακτοποιήσεων μέσα απ' τις ετερογένειες που αναπαριστούν»[6.2].

Έτσι για τον Hetherington το ζήτημα της «διαφοράς» δεν είναι αδύναμο σημείο στην επιχειρηματολογία του Foucault, αλλά κάτι ασαφές, που θεωρεί αναγκαίο να το προσδιορίσει προκειμένου να υποστηρίξει πως οι ετεροτοπίες έχουν υλική υπόσταση. Τονίζοντας τη διαφωνία του με τον Genocchio για την υλικότητα των ετεροτοπιών, υποστηρίζει πως σε τελική ανάλυση μπορούμε να εξετάσουμε το κτισμένο περιβάλλον ως κείμενο (text), και η ετεροτοπία να εφαρμόζεται το ίδιο ικανοποιητικά σ' αυτό, όπως στα βιβλία και στο λόγο. Η προβληματική του Hetherington φαίνεται να είναι αρκετά κοντά στο ακόμα μεταγενέστερο έργο του Foucault, «Επιτήρηση και τιμωρία, η γέννηση της φυλακής». Εκεί δηλαδή όπου ο Foucault ερευνά τη γέννηση πρωτότυπων μορφών τάξης, όχι μόνο μέσα από νέες νοητικές αναπαραστάσεις/διαταράξεις, αλλά μέσα από μια αμφίδρομη σχέση μεταξύ υλικής πραγματικότητας, χωρικών διαμορφώσεων και παραγωγής γνώσης/αλήθειας.

Όσον αφορά το δεύτερο ερώτημα που έχει να κάνει με τον κοινωνικό ρόλο των ετεροτοπιών, (χώροι αντίστασης ή καταναγκασμού), ο Hetherington προσπαθεί να (επαν)εισάγει μια ισορροπία ανάμεσα σ' αυτές τις δύο εκδοχές, ασκώντας κριτική στις περισσότερες, μονόπλευρες προσεγγίσεις. Υποστηρίζει πως οι ετεροτοπίες μπορεί να ανήκουν είτε στη μια κατηγορία, είτε στην άλλη, είτε και στις δύο. Γι' αυτόν, οι χώροι της απόλυτης ελευθερίας, όπως και οι χώροι του εξονυχιστικού ελέγχου, αποτελούν διαφορετικά είδη κοινωνικών τακτοποιήσεων και ως τέτοια πρέπει να εξετάζονται, θεωρεί πως οι ετεροτοπίες δεν εντοπίζονται μόνο σε χώρους του περιθωρίου (margins) αλλά και σε χώρους κεντρικούς (central).

teraton empeiries 23

«Χρησιμοποιώντας την έννοια της ετεροτοπίας, είναι λάθος να πριμοδοτείται είτε η ιδέα της ελευθερίας, είτε η ιδέα του ελέγχου. Οι ετεροτοπίες λειτουργούν ως υποχρεωτικά περάσματα που επιτρέπουν την αμφισβήτηση των κυρίαρχων μορφών κοινωνικής τάξης με τρόπους που μπορεί να φαίνονται ουτοπικοί, όπως φαίνονταν στο Palais Royal, θα ήταν όμως λάθος να συσχετίσουμε την ετεροτοπία μόνο με τους "άλλους τόπους" των περιθωριοποιημένων και των αδύναμων. Ένας "άλλος τόπος" μπορεί να χρησιμοποιείται από αυτούς που επωφελούνται απ' τις υπάρχουσες σχέσεις εξουσίας μιας κοινωνίας, όπως στην περίπτωση του εργοστασίου, ή της φυλακής όπου ένας τόπος του "άλλου" γίνεται χώρος του κοινωνικού ελέγχου (social control) μέσα απ' τις πρακτικές και τα νοήματα που αναπτύσσονται γύρω απ' αυτόν. Μια σχετική ουδετερότητα πρέπει να εισάγεται όταν ορίζεται η ετεροτοπία. Γι' αυτό την ορίζω, ως τόπο των εναλλακτικών τακτοποιήσεων. Χρησιμοποιώ τη λέξη εναλλακτικών, για να δείζω πως κάποια μορφή διαφοράς υπάρχει, μιας διαφοράς που εμπεριέχει το ξεδίπλωμα μιας ουτοπικής εναλλακτικής»[6.3].

Για τον Hetherington, αυτή η πολυσημία των ετεροτοπιών αποτελεί το πιο δυναμικό τους στοιχείο. Αυτό που τις ορίζει ως ενδεχομενικές καταστάσεις, ως περάσματα και όχι ως νομοτέλειες. Ο Hetherington δεν περιγράφει μια απλοϊκή κάθετη διάκριση ανάμεσα σε δύο τύπους ετεροτοπιών (αντίσταση και καταναγκασμού), θεωρεί πως παρότι μια ετεροτοπία μπορεί να φαίνεται πως λειτουργεί σε μία συγκεκριμένη κατεύθυνση, είναι σημαντικό να εξετάζεται η θέση με την οποία τα διάφορα κοινωνικά υποκείμενα εντάσσονται σ' αυτές. Στο παράδειγμα της ετεροτοπίας της «ελευθερίας» που φέρνει με το «120 μέρες στα Σόδομα» του de Sade, όπου τα αρσενικά εκπληρώνουν ανεμπόδιστα το σαδιστικό τους πάθος στα σώματα γυναικών και παιδιών, γίνεται σαφές πως η απόλυτη ελευθερία των αντρών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον πλήρη έλεγχο των θυμάτων τους. Δείχνει δηλαδή πως οι ετεροτοπίες εμπεριέχουν μία εσωτερική ένταση και πως ο τρόπος που αυτή διευθετείται καταλήγει να χαρακτηρίζει την ίδια τη λειτουργία και το ρόλο τους, που δεν εξετάζεται ουδέτερα και εργαλειακά, αλλά στα πλαίσια των συγκεκριμένων κοινωνικών ανταγωνισμών.

teraton empeiries 24

Κατώφλι

Είναι πολύ σημαντικό να γίνεται ξεκάθαρο πως οι ετεροτοπίες δεν αποτελούν κάποια ουδέτερα εργαστήρια (είτε σταθερά, είτε εφήμερα) όπου δοκιμάζονται βελτιώσεις της κοινωνικής τάξης (social order). Οι ετεροτοπίες, ακριβώς με τη λογική των «εναλλακτικών τακτοποιήσεων», εμπεριέχουν κοινωνικο-χωρικές πρακτικές, αναπαραστάσεις και διαταράξεις της τάξης με συγκεκριμένο κοινωνικό πρόσημο, το οποίο μπορεί να μην είναι στατικό και νομοτελειακό, αλλά (έστω δυναμικά) υπάρχει. Πάνω σ' αυτήν την ενδεχομενική προβληματική των ετεροτοπιών, τοποθετείται και αυτό που ο Σταύρος Σταυρίδης ονομάζει κατώφλι. Το κατώφλι (threshold) ως μεταφορά, προσπαθεί να αναδείξει πως οι ετεροτοπίες (ως κατώφλια) δεν είναι το υλοποιημένο «διαφορετικό», αλλά τα εν δυνάμει περάσματα προς αυτό. Τόποι (υλικοί, αναπαραστατικοί κ.λπ.) που ανοίγουν νέα πεδία δράσης, σκέψης και ενδεχομενικοτήτων, τόποι που αναδιατάσσουν και επερωτούν την τάξη που ορίζει την κοινωνική πραγματικότητα.

Ενώ ο Hetherington επαναφέρει μια ισορροπία ανάμεσα στις ετεροτοπίες ως τόπους του καταναγκασμού [αντιστάθμισης και ως τόπους των αντιστάσεων [ψευδαισθήσεων], τονίζοντας μάλιστα το στοιχείο της εσωτερικής έντασης και του ενδεχομενικού, δεν κάνει τόσο σαφές αν μέσα απ' αυτές (και πιο συγκεκριμένα μέσα απ' τις ετεροτοπίες των αντιστάσεων) γεννιέται αναγκαστικά μια νέα τάξη, μια νέα (ίσως πιο δίκαιη) ισορροπία, ανάμεσα στους ανταγωνισμούς των κοινωνικών υποκειμένων, ή αν ανοίγονται οι δυνατότητες της συνολικής ανατροπής της. Εδώ έχει σημασία να τονιστεί πως οι αντιστάσεις που παράγονται στις ετεροτοπίες δεν πρέπει να εξετάζονται μόνο μέσα στο συνειδητό πεδίο, στις αρνήσεις δηλαδή που εκδηλώνουν απέναντι στα σχέδια και τις στρατηγικές της εξουσίας, αλλά και μέσα από μία συνολική άρνηση της τάξης, των δομών που καθορίζουν το ίδιο το πλαίσιο των κοινωνικών ανταγωνισμών. Όταν η αντίσταση στην τάξη εντάσσεται σε μία γενικότερη στρατηγική, σε μια συνολικότερη δικτύωση κοινωνικο-πολιτικών πρακτικών που δεν απομονώνονται σε περίκλειστους («υπερβατικούς») θύλακες, τότε ανοίγονται πραγματικές δυνατότητες για την ανατροπή της. Με τα εργαλεία του Foucault, μια τέτοια στρατηγική έχει σαν κυρίαρχο στοιχείο την άρνηση της πειθαρχικής εξουσίας, την άρνηση δηλαδή της ταυτοποιούσας ταξινόμησης[6.4]. Με λίγα λόγια, την έμπρακτη αμφισβήτηση των κυρίαρχων υλικών πρακτικών και ιδεολογικών εγκλήσεων που συγκροτούν τα υποκείμενα (βλ. εξουσία και υποκείμενο). Τον εντοπισμό αυτών των «οπών» και αυτών των «ρηγμάτων» (βλ. Lefebvre και ετεροτοπία), που μπορούν να γεννήσουν το «άλλο». Η αναζήτηση νέων μορφών υποκειμενικότητας φαίνεται να αποτελεί θεμελιώδες ζήτημα για όποιον θέλει να αντιμετωπίσει τις ετεροτοπίες υπό το πρίσμα ενός σχεδίου χειραφέτησης και ανατροπής.

"Γι' αυτό έχει νόημα να θεωρήσει κανείς ότι ουσιαστικά στις ετεροτοπίες τελούνται υποδύσεις, προβάρονται νέες μάσκες και ρόλοι, χωρίς σε τούτες τις υποδύσεις να αντιστοιχεί μια οριστική προσχώρηση σε μια άλλη ταυτότητα. Η τέχνη του να γίνεσαι άλλος, όχι σαν τέχνη της απάτης αλλά σαν τέχνη της αναζήτησης νέων μορφών υποκειμενικότητας, είναι μια τέχνη που αναβλύζει στις ετεροτοπίες. Μια θεατρικότητα της προσέγγισης του έτερου αντιστοιχεί στις ετεροτοπικές συνθήκες. Μια θεατρικότητα που δε γεννά ταυτίσεις αλλά δοκιμές, αρνήσεις μάλλον παρά καταφάσεις ρόλων, υβριδικές συνθέσεις και ανολοκλήρωτες υποκειμενοποιήσεις"[6.5].

teraton empeiries 25

Τα στοιχεία της ενδεχομενικότητας, της θεατρικότητας, η λογική του κατωφλιού κ.λπ., δείχνουν πως οι ετεροτοπίες δεν πρέπει να ερμηνεύονται ως περίκλειστοι χώροι της νομοτέλειας, αλλά ως δίκτυα τόπων, πρακτικών και καταστάσεων που συγκροτούν πολύμορφες σχέσεις και αλληλεπιδράσεις. Αποτελούν πεδία που φιλοξενούν και ταυτόχρονα νοηματοδοτούνται, από διαδικασίες διαφορετικών μορφών υποκειμενοποιήσεων, που είναι εκτεθειμένες σε ένα μεγάλο δίκτυο αντιφάσεων, συνδέσεων και εγκλήσεων. Δεν αποτελούν μόνο ιδέες για το χώρο, αλλά και συγκεκριμένες χωρικές (υλικές) διαμορφώσεις που τείνουν είτε στην εμβάθυνση των σχέσεων εξουσίας, είτε στη δημιουργία πεδίων αμφισβήτησης και ρήξης με την τάξη της κοινωνικής πραγματικότητας. Οι εσωτερικές τους συγκρούσεις όπως και οι δυναμικές σχέσεις που αναπτύσσουν με το υπόλοιπο περιβάλλον, τις τοποθετούν στο πεδίο του ενδεχομενικού και του «εν δυνάμει» περάσματος. Εμφανίζονται με λίγα λόγια, ως «μετεωροι χώροι της ετερότητας»[6.6].

7/ Συμπεράσματα

Η ετεροτοπία, παρότι κατά γενική ομολογία είναι μια έννοια που μέχρι τη δημοσίευση της διάλεξης του Foucault το 1984 ήταν σχεδόν άγνωστη και δεν είχε αποτελέσει πεδίο ιδιαίτερου προβληματισμού και συζήτησης, φάνηκε πως έκρυβε μια εξαιρετική δυναμική. Το ενδιαφέρον για το περιεχόμενό της ταυτίστηκε με την αναζήτηση θεωρητικών εργαλείων που θα μπορούσαν να αποτυπώσουν και να ερμηνεύσουν την πολυπλοκότητα των σύγχρονων κοινωνιών. Η ασαφής «κλίμακα εφαρμογής» της, την έκανε ιδιαίτερα χρήσιμη τόσο σε γεωγράφους όσο και σε πολεοδόμους και αρχιτέκτονες. Το σημαντικό όμως είναι πως πέρα απ' το επιστημονικό ενδιαφέρον που παρουσιάζει, φάνηκε πως αποτελεί κυρίαρχα μια πολιτική έννοια. Τόσο γιατί έφερε στην επιφάνεια σημαντικές πτυχές της λειτουργίας του συστήματος, όσον αφορά την ανάγκη του για αναπαραγωγή και «επέκταση» (π.χ. φυλακή, κλινκές), αλλά κυρίως γιατί ανέδειξε νέους τρόπους και νέα εργαλεία κοινωνικών αντιστάσεων. Αντιστάσεων, που όπως φάνηκε δεν περιορίζονται μόνο στις αρνήσεις απέναντι στην εξουσία, αλλά που είναι συνυφασμένες με το αίτημα για συνολική ανατροπή της τάξης της κοινωνικής πραγματικότητας. Οι ετεροτοπίες δείχνουν πως η κατασκευή του «άλλου», δεν είναι μια διαδικασία εύκολη, τελεολογική και λυτρωτική, αλλά μία διαδικασία επίπονη, όπου οι νέες υποκειμενικότητες που παράγονται και οι νέες σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα σ' αυτές, καθορίζουν το ίδιο το περιεχόμενό τους, την ίδια τους τη δυνατότητα να εκπληρώσουν τις ανάγκες που τις γέννησαν. Είτε στην εφήμερη, είτε στην πιο σταθερή εκδοχή τους, έχουν τη δυνατότητα να συμπυκνώνουν τον κοινωνικό και πολιτικό χρόνο, να αναδεικνύουν ή ακόμα και να δημιουργούν νέους συσχετισμούς. Έχουν τη δύναμη, πέρα απ' το να συμμετέχουν δυναμικά στο σήμερα, να διαμορφώνουν δεδομένα, να ανοίγουν περάσματα και να δοκιμάζουν το «άλλο».

teraton empeiries 26

Ο Antonio Gramsci στις αρχές του 20ού αιώνα αναφερόμενος στις ιστορικές στιγμές που οι κυρίαρχοι αδυνατούν να προβάλουν ένα καθολικό κοινωνικό όραμα, μίλησε για την κρίση ηγεμονίας. Για καταστάσεις όπου το συνηθισμένο, το «κανονικό» αμφισβητείται, όπου εμφανίζονται διαφορετικές/«έτερες» κοινωνικές μορφές, όπου ανοίγονται νέα πεδία δυνατοτήτων. Δυνατοτήτων όχι προκαθορισμένων, άλλα ενδεχομενικών, όπου το νέο μπορεί να φαντάζει ξένο και εχθρικό προς το παλιό. Οι ετεροτοπίες, στις διάφορες μορφές τους, αποτελούν τόπους που λειτουργούν σε «μη-ηγεμονικές» συνθήκες, χώρους που δε συμμετέχουν στην κοινωνική πραγματικότητα με ομαλό και παθητικό τρόπο, αλλά πεδία στα οποία μπορούν να διαμορφώνονται οι όροι που «το παλιό πεθαίνει και το καινούριο πασχίζει να γεννηθεί». Παραφράζοντας το Gramsci, μπορούμε να πούμε πως οι ετεροτοπίες είναι οι χωροχρονικές εμπειρίες των «τεράτων».

Παραπομπές

5/ Ξανά στον Foucault, οι ετεροτοπίες ως διαταράξεις της τάξης
[5.1] Foucault, Μ. 2008. Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, Αθήνα: Γνώση. (σελ. 1)
[5.2] Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, ο.π. (σελ. 1)
[5.3] Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, ο.π. (σελ. 14)
[5.4] Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, ο.π. (σελ. 15)
[5.5] Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, ο.π. (σελ. 18)
[5.6] Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, ο.π. (σελ. 18-19)
[5.7] Genocchio, Β. 1995. «Discourse, Discontinuity, Difference: The Question of Other spaces"» στο Postmodern Cities and Spaces, Watson S. και Gibson C. (επιμ.), Λονδίνο: Blackwel (σελ. 39)

6/ Οι εναλλακτικές τακτοποιήσεις και το κατώφλι
[6.1] Hetherington, Κ. 1997. The Badlands of Modernity. Heterotopia and Social Ordering, Λονδίνο: Routledge
[6.2] The Badlands of Modernity. Heterotopia and Social Ordering, ο.π. (σελ. 49)
[6.3] The Badlands of Modernity. Heterotopia and Social Ordering, ο.π. (σελ. 52)
[6.4] Σταυρίδης, Σ. 2010. Μετέωροι Χώροι της Ετερότητας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια (σελ. 222)
[6.5] Μετέωροι Χώροι της Ετερότητας ο.π. (σελ. 224)
[6.6] Μετέωροι Χώροι της Ετερότητας

Βιβλιογραφία

Althusser, L. 1999. «Ιδεολογία και Ιδεολογικοί Μηχανισμοί του Κράτους» στο Θέσεις, Αθήνα: θεμέλιο.

Boyer, Μ. C. 2008. «The Many Mirrors of Foucault and their Architectural Reflections» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Cenzatti, M. 2008. «Heterotopias of Difference» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Dehaene, M.-De Cauter, L. 2008. «Heterotopia in a Postcivil Society» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Dehaene, M.-De Cauter, L. 2008. «The Space of Play. Towards a General Theory of Heterotopia» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Doron, G. 2008. «"...those marvellous empty zones on the edge of our cities": Heterotopia and the "dead zone"» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Elden, S. 2004. Understanding Henri Lefebvre, Λονδίνο, Ν. Υόρκη: Continuum

Foucault, Μ. 1976. Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, Αθήνα: Κέδρος

Foucault, M. 1984. "Περί αλλοτινών χώρων (Des espaces autres), Ετεροτοπίες" To κείμενο γράφτηκε στην Τυνησία το 1967 και δημοσιεύτηκε την άνοιξη του 1984. Μισέλ Φουκώ, Ομιλίες και Γραπτά, Περί αλλοτινών χώρων (διάλεξη στη λέσχη αρχιτεκτονικών μελετών, 14 Μαρτίου 1967). Architecture, Mouvement, Continuiti, τ. 5, σελ. 46-49

Foucault, Μ. 1987. "Χώρος, γνώση και εξουσία" στο Εξουσία, γνώση και ηθική, Αθήνα: Ύψιλον.

Foucault, Μ. 1991. «Ανθρώπινη φύση: Δικαιοσύνη εναντίον εξουσίας», «Δύο δοκίμια για το υποκείμενο και την εξουσία», «Πειθαρχική εξουσία και υποτέλεια» στο Η μικροφυσική της εξουσίας, Αθήνα: Ύψιλον

Foucault, Μ. 2008. Οι λέξεις και τα πράγματα. Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, Αθήνα: Γνώση.

Foucault, Μ. 2008. «Of other spaces» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Φουρτούνης Γ. 2009 «Η απορία του υποκειμένου: Φουκό, Αλτουσέρ, Μπάτλερ» Σύγχρονα θέματα, τ. 106 σελ. 51-58

Genocchio, Β. 1995. «Discourse, Discontinuity, Difference: The Question of "Other spaces"» στο Postmodern Cities and Spaces, Watson S. και Gibson C. (επιμ.), Λονδίνο: Blackwell

Harvey, D. 2007. Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας, Αθήνα: Μεταίχμιο

Harvey, D. 2007. «The Kantian Roots of Foucault's Dilemmas» στο Space, Knowledge and Power. Foucault and Geography, Jeremy W. Crampton, Stuart Elden (επιμ.), Λονδίνο: Ashgate Publishing Limited

Hetherington, K. 1997. The Badlands of Modernity. Heterotopia and Social Ordering, Λονδίνο: Routledge

Heynen, H. 2008. «Heterotopia unfolded?» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.) Λονδίνο: Routledge

Kipfer, S.-Goonewardena, K.-Schmid, C.-Milgrom R. 2008. «On the Production of Henri Lefebvre», στο Reading Henri lefebvre Kipfer, S.-Goonewardena, K.- Schmid, C.-Milgrom R (επιμ.), Λονδίνο: Routledge

Lefebvre, H. 1988. Αρχαίοι και νέοι Ελεάτες, Αθήνα: Έρασμος

Lefebvre, Η. 1991. The production of space, Οξφόρδη: Blackwell

Lefebvre, H. 2007. Δικαίωμα στην πόλη. Χώρος και πολιτική, Αθήνα: Κουκίδα

Low, S. 2008. «The Gated Communities» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.), Λονδίνο: Routledge

Merrifield, A. 2002. Metromarxism. A marxist tale of the city, Λονδίνο: Routledge

Merrifield, A. 2006. Henri Lefebvre (a critical introduction), Λονδίνο: Routledge

Prigge, W. 2008 «Reading the Urban Revolution. Space and representation», στο Reading Henri lefebvre Kipfer, S.-Goonewardena, K.-Schmid, C.-Milgrom R (επιμ.), Λονδίνο: Routledge

Saldanha, A. 2008 «Heterotopia and Structuralism» στο Enviroment and planning τ. 40, σελ. 2080-2096 (published online)

Soja, Ε. 1996. Thirdspaces. Journeys to Los Angeles and Other Real-and-lmagined Places, Οξφόρδη: Blackwel

Stickells, L. 2008. «Flow Urbansim: the Heterotopia of Flows» στο Heterotopia and the city. Public space in a postcivil society, Michiel Dehaene, Lieven De Cauter (επιμ.), Λονδίνο: Routledge

Σταυρίδης, Σ. 1998. «Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία» στο Ουτοπία τ. 38 σελ. 51 - 66

Σταυρίδης, Σ. 1999. «Προς μια ανθρωπολογία του κατωφλιού» στο Ουτοπία τ. 33 σελ. 107-121

Σταυρίδης, Σ. 2010. Μετέωροι Χώροι της Ετερότητας, Αθήνα: Αλεξάνδρεια

Topinka,J. R. 2010. «Foucault, Borges, Heterotopia: Producing Knowledge in Other Spaces» στο Foucault Studies no.9 σελ. 54 - 70 (published online)

Πηγή: (προσπέλαση 10/2012)

http://dspace.lib.ntua.gr:8080/bitstream/123456789/6711/1/Emmanouil.pdf

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ