Menu
18 / 07 / 2018 - 10:01 am
A Site By Your Side
A+ A A-

biopolitics-zombi

Του Θοδωρή Σάρα.

Η παρακάτω προσέγγιση αναδύθηκε ως συμβάν στα πλαίσια της συνέλευσης υγείας το 2014 στη Βέροια. Η πρώτη φορά που ήρθα σε επαφή με τον Αντι-Οιδίποδα ήταν 20 χρόνια περίπου πριν, τελειόφοιτος στο τμήμα Κοινωνιολογίας, σε ένα κατώφλι της ζωής μου για τη δημιουργία γραμμών διαφυγής ή την ενσωμάτωσή μου στο υπάρχον.

Η αλήθεια είναι πως μετά από 20 χρόνια για πρώτη φορά αισθάνομαι ότι έχω μία ολοκληρωμένη εικόνα, ή καλύτερα το δικό μου χάρτη για το ταξίδι στη Νέα Γη, βασισμένο στον πολυσχιδή χάρτη των ροών του ΑντιΟιδίποδα, με βάση τον οποίο επιλέγω κάθε στιγμή, στο εδώ και το τώρα τις δικές μου γραμμές φυγής, με τα λόγια των Ν&Γ να αντηχούν στα αυτιά μου: 

"Οι γραμμές φυγής είναι όμως ακόμα πλήρεις γραμμομοριακές ή κοινωνικές επενδύσεις, που επηρεάζουν ολόκληρο το κοινωνικό πεδίο: για αυτό κι έργο της σχιζοανάλυσης είναι τελικά να ανακαλύπτει στην κάθε περίπτωση τη φύση των λιμπιντικών επενδύσεων του κοινωνικού πεδίου, τις εσωτερικές του δυνατές συγκρούσεις, τις σχέσεις τους με τις προσυνειδητές επενδύσεις του πεδίου αυτού, τις δυνατές συγκρούσεις τους με αυτές – με λίγα λόγια ολόκληρη τη λειτουργία των επιθυμητικών μηχανών και της καταστολής της επιθυμίας. Πρέπει να εκπληρώσει τη διαδικασία, όχι για να της δώσει κάποιο σκοπό. Ποτέ δεν θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε αρκετά στην απεδαφικοποίηση και την αποκωδίκωση των ροών. Γιατί η καινούρια Γη ("Κι αληθινά η γη θα γίνει κάποια μέρα τόπος θεραπείας") δεν βρίσκεται στις νευρωτικές ή τις διεστραμμένες επανεδαφικοποιήσεις που σταματούν τη διαδικασία ή της ορίζουν σκοπούς, δεν βρίσκεται ούτε πίσω ούτε εμπρός, αλλά συμπίπτει με την εκπλήρωση της διαδικασίας της επιθυμητικής παραγωγής, τη διαδικασία αυτήν που εκπληρώνεται ήδη εφόσον προχωρεί και όσο προχωρεί. Μας μένει λοιπόν να εξετάσουμε πώς τα διάφορα καθήκοντα της σχιζοανάλυσης προχωρούν πραγματικά και ταυτόχρονα." (ΑΟ: 439)

Στο άρθρο αυτό, προσπαθώ τη χαρτογράφηση ενός ταξιδιού στα όρια του καπιταλισμού, πέρα από την καταστολή των επιθυμητικών μηχανών, για τη θέσμιση θεραπευτικών διαδικασιών, που απελευθερώνουν την "τρέλα" από τα δεσμά της ψυχιατρικής και των λοιπών επιστημών του ανθρώπου, οι οποίες στήνουν πειθαρχικές μηχανές για να εγκλείσουν και να ρυθμίσουν τις εν δυνάμει επαναστατικές ροές, ταξινομώντας το διαφορετικό ως ασθένεια, ως όριο του ίδιου του καπιταλισμού, ως τρόμο[κρατία]. Η σχιζοφρένεια ως διαδικασία δεν είναι "τρέλα", ούτε παρέκκλιση από το κανονικό, αλλά μία άλλη λογική. Μία λογική που δεν χωράει στα όρια του καπιταλισμού και του κράτους, και που απεδαφικοποιεί την παραγωγή των επιθυμιών της. Όπως και οι επαναστάσεις μας.

Στα δύο πρώτα μέρη αναλύονται στη βάση της κριτικής των Ν&Γ δύο περιπτώσεις αυτοδιαχειριζόμενων δομών ψυχικής υγείας, του Kingsley Hall (αντιψυχιατρική) και του La Borde (σχιζοανάλυση). Στο τρίτο μέρος της παρέμβασης, τοποθετούμαστε μέσα στις θέσεις της σχιζοανάλυσης των Ν&Γ και την προσπάθειά τους να δημιουργήσουν ένα χάρτη υλιστικής ψυχιατρικής. Στο τέταρτο μέρος δίνονται οι συνδέσεις μέσα από τις οποίες αναδύεται το ασυνείδητο ως επιθυμητική παραγωγή. Για να περάσουμε στο τελευταίο μέρος της προσέγγισης των πολλαπλών υψιπέδων της επανάστασης ως διαρκές γίγνεσθαι, με το οποίο οφείλει – και κατά τη γνώμη μου – να συνδεθεί κάθε προσπάθεια παρέμβασης και στον τομέα της ψυχικής υγείας.
Ευχαριστώ τους φίλους/ες και τους συντρόφους/σες, που μοιράστηκαν και μοιράζονται ακόμα μαζί μου αυτή την προσπάθεια, συμβάλλοντας με τις πράξεις τους, και όχι με μεγάλα λόγια στη συλλογική μας ρήξη και φυγή από το υπάρχον· στην πραγμάτωση της συλλογικής μας ευτυχίας. Χωρίς αυτούς θα βολόδερνα ακόμα έξω από το αγκυροβόλιο της ενσωμάτωσής μου.

Συντομεύσεις παραπομπών:

ΑΟ = Ντελέζ Ζιλ, Γκουατταρί Φέλιξ (1981) Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια. Ο Αντι-Οιδίπους. Εκδόσεις Ράππα – Κέδρος

Ch= Guattari Felix (2007): Chaosophy texts and interviews 1972-77. Semiotext(e). MIT PRESS

Chaos: = Guattari Felix (1995) Chaosmosis: An Ethico-Aesthetic Paradigm, Indiana University Press.

MR = Guattari Felix (1984) Molecular Revolution: Psychiatry and Politics (Peregrines). New York City: Puffin.

Η περίπτωση του Kingsley Hall. Το παράδειγμα της Mary Barnes και η κριτική της αντι-ψυχιατρικής.

kingsley-hall-1

"Δεν συμβιβάζεσαι με τον Οιδίποδα· όσο δεν επιτίθεσαι στο κεφάλι αυτού του μηχανισμού της καπιταλιστικής καταστολής, δεν είσαι ικανός να κάνεις αλλαγές στην οικονομία της επιθυμίας και επομένως στο στάτους της τρέλας."(Chaosophy: 132)

Το 1965, μία κοινότητα 20 ατόμων περίπου, θα βρεθούν στο Kingsley Hall, γύρω από τον, R.D Laing και θα πειραματιστούν για τα πέντε επόμενα χρόνια, εξερευνώντας συλλογικά τον κόσμο της τρέλας. Όχι της τρέλας των ασύλων, αλλά την τρέλα, που κουβαλάει καθένας από εμάς μέσα του. Ο βασικός στόχος του εγχειρήματος ήταν η απελευθέρωση της τρέλας, κι αυτό συντάχθηκε με την απαίτηση του κινήματος της αντιψυχιατρικής, να ανατραπεί ο παραδοσιακός γραμμικός καταμερισμός των ρόλων και της εργασίας στα πλαίσια του ασύλου. Σύμφωνα με τον Γκουατταρί, οι ψυχίατροι στο Kingsley Hall (Κ.Η) προσπάθησαν να υπερβούν τους ρόλους ανάμεσα σε ειδικούς και μη-ειδικούς (γιατρούς, νοσηλευόμενους, υπόλοιπο προσωπικό κλπ) Κανένας δεν είχε το δικαίωμα να δώσει συνταγές ή εντολές. Για τον Γκουατταρί το Κ.Η ήταν ένας ελεύθερος χώρος της αντικουλτούρας. Οι αντιψυχίατροι (μεταξύ των οποίων και ο Maxwell Jones David Cooper) ήθελαν να πάνε πέρα από τα πειράματα της κοινοτικής ψυχιατρικής, τα οποία για αυτούς ήταν ρεφορμιστικά. Στο Κ.Η κάθε μέρος της συλλογικής ζωής λειτουργούσε ως μηχανισμός μίας μεγάλης συλλογικής μηχανής. (Ch: 129)

Η αντιψυχιατρική συνδέθηκε με την ανάγκη της απελευθέρωσης των σωμάτων από τα δίκτυα των πειθαρχικών δομών των ασύλων. Με τα λόγια του Κούπερ: "Για να ξαναγυρίσουμε στο συγκεκριμένο, είναι ο Michel Foucault που μου θύμισε (μετα την εμπειρία του στην Βραζιλία) την ύπαρξη μιας άλλης ριζικής ανάγκης: την ανάγκη της υγείας του σώματος. Και μου έθεσε το ακόλουθο πρόβλημα: πώς μπορούν οι γιατροί να βοηθήσουν την υγεία των ατόμων δίχως να τα υποτάξουν στην ιατρική εξουσία; Με πολύ απλούς όρους, θα μπορούσε να πει κάνεις: πώς να εξηγήσουμε τη διαδικασία της ασθένειας δίχως ψέματα μήτε κυριαρχία κανενός, να λέμε την αλήθεια και ν' αποφεύγουμε να μυθοποιούμε ορολογικά τους «ασθενείς», με την βοήθεια τεχνικών μεθόδων της ιατρικής εξουσίας; Πώς να βάλουμε τέρμα στον τεχνολογικο - ιατρικό ιμπεριαλισμό, να αποσαφηνίσουμε τα δεδομένα της ασθένειας, και κυρίως, να μοιράσουμε τις αποφάσεις που πρέπει να παίρνονται; Πώς να βάλουμε τέλος στον πατερναλισμό, παρ' όλη την προκατασκευασμένη συμπεριφορά η οποία βαραίνει πάνω στον άρρωστο και τον σπρώχνει να υιοθετεί μια τέτοια στάση; Υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για διαύγεια και η απαίτηση για μια ανάληψη υπευθυνότητας από την μεριά των ασθενών — καθώς και για μια αντι-εξουσία όταν κάτι τέτοιο είναι αναγκαίο." (Κούπερ Ντέιβιντ, Χέλλερ Άγκνες: 33-34)

Παρόλα αυτά το Κ.Η παρέμεινε για τον Γκουατταρί στα πλαίσια της κλασικής πειθαρχίας, που αναγάγει τις συμπεριφορές των θεραπευόμενων στο οικογενειακό τρίγωνο. Εκτός από το εξωτερικό εχθρικό περιβάλλον των φιλήσυχων νοικοκυραίων, και της περίφραξης που μέχρι και τότε επέβαλλε το κράτος χέρι-χέρι με την ψυχιατρική στους μη-κανονικούς, είχε να αντιμετωπίσει και το αδιέξοδο αυτής της οικογενειακής αναγωγής.

"Tο απελευθερωμένο έδαφος του K.H πολιορκούνταν από όλες τις πλευρές: ο παλιός κόσμος διαπερνούσε όλες τις ρωγμές. Οι γείτονες παραπονούνταν για τη νυχτερινή ζωή του, τα παιδιά πετούσαν πέτρες στα παράθυρα, οι μπάτσοι ήταν πάντα έτοιμοι να μεταφέρουν τους ασθενείς σε ένα πραγματικό ψυχιατρείο. Ο πραγματικός εχθρός όμως βρισκόταν στο εσωτερικό του Κ.Η.

Οι κάτοικοι του Κ.Η απελευθέρωσαν τους εαυτούς τους από τους αναγνωρίσιμους περιορισμούς, αλλά η εσωτερίκευση της καταστολής συνέχιζε να υπάρχει, αφού αφέθηκαν κάτω από το ζυγό της απλής αναγωγής του τριγώνου, (πατέρα, μητέρας, παιδιού), που χρησιμοποιήθηκε για να συμπιέσει όλες τις περιπτώσεις που δεν ταξινομούνταν ως "κανονικές" συμπεριφορές, μέσα στο καλούπι της Οιδιπόδειας ψυχανάλυσης." (Ch: 130)

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αναγωγής ήταν η περίπτωση μίας τροφίμου της Mary Barnes, που ήταν πρώην νοσοκόμα και είχε στιγματιστεί ως σχιζοφρενής. [1] Μαζί με τον ψυχίατρο της Joseph (Joe) Berke έγραψε ένα βιβλίο, εξομολόγηση για το Κ.Η. :

"Η παλινδρόμησή της στην παιδική της ηλικία γινόταν με έναν τρόπο καμικάζι. Τα χρόνια της καθόδου αρκετές φορές την οδήγησαν στο χείλος του θανάτου από πείνα. Αυτό πυροδοτούσε την κρίση στην κοινότητα του Κ.Η. Στα χρόνια της ανόδου της, τα προβλήματα της ομάδας δεν ήταν λιγότερα: σχετιζόταν μόνο με μερικούς ανθρώπους που τους προίκιζε με την οικογενειοκρατία και τον μυστικισμό, και πρώτα από όλα τον Ronnie (Laing) που τον είχε ειδωλοποιήσει ως θεό, και τον Joe (Berke) που ήταν ταυτόχρονα πατέρας, μητέρα και πνευματικός της εραστής.

marybarnes

Η M.B σκάλισε για τον εαυτό της μία οιδιπόδεια περιοχή που αντηχούσε με όλες τις παρανοϊκές τάσεις του θεσμού. Η ευχαρίστησή της κρυσταλοποιούνταν μέσα σε μία πραγμάτωση του πόνου, που την βασάνιζε αμείλικτα, του κακού που δημιουργούσε γύρω της. Αντιτίθονταν στο έργο του Laing· αν και αυτό το έργο ήταν τελικά ό,τι είχε στην κατοχή της. Όσο πιο ένοχη αισθανόταν τόσο περισσότερο τιμωρούσε τον εαυτό της, και όσο πιο άσχημη γινόταν η κατάστασή της, τόσο εξαπέλυε αντιδράσεις πανικού γύρω της. Η Mary τελικά θα ξανασυστήσει τον καταχθόνιο κύκλο του οικογενειασμού συμπεριλαμβάνοντας περισσότερους από είκοσι ανθρώπους, κάτι που κάνει τα πράγματα χειρότερα. Έκανε σαν μωρό, έτρωγε από μπιμπερό. Περπατούσε γυμνή, καλυπτόμενη με ένα σεντόνι, κατουρούσε στα κρεβάτια, έσπαγε, τυραννούσε τον Joe, του απαγόρευε να φύγει, έδιωχνε και χτυπούσε την γυναίκα του ..." (Ch: 131)

Ο Laing μολονότι προσπάθησε να καταστρέψει την ψυχιατρική, να περάσει τους τοίχους του άσυλου, παρέμεινε φυλακισμένος των δικών του φυλακών. "Δεν κατάφερε να ξεπεράσει τον "ψυχοαναλυσμό" ... με τη σημειολογία, την ερμηνευτική πλάνη, τις αντανακλώμενες αναπαραστάσεις του, τη γελοία άβυσσό του... Πίστευε ότι μπορούσε να ξεπεράσει τη νευρωτική αποξένωση εστιάζοντας στην οικογένεια και στους εσωτερικούς της "δεσμούς". Για τον Laing τα πάντα ξεκινάνε από την οικογένεια. ... Προσπάθησε να λύσει την δυσκολία καταφεύγοντας σε μία Οιδιπόδεια διαμεσολάβηση, που δεν μπορούσε να αποκρούσει την εισβολή της καπιταλιστικής υποκειμενικότητας, που ήταν εξοπλισμένη με κάποια ραφιναρισμένα μέσα." (Ch: 132) [2]

Δίπλα στη Mary βρίσκεται κι ο αδερφός της (Peter) , που εμπλέκεται περισσότερο κατά τον Γκουατταρί στη διαδικασία της σχιζοφρένειας. "...δεν αντέχει το μποέμικο στυλ του Κ.Η. Υπάρχει πολύς θόρυβος, πάρα πολύ χάος, και επιπλέον, αυτό που θέλει περισσότερο είναι να κάνει τη δουλειά του... Αλλά η αδερφή του τον βασανίζει· πρέπει να μείνει μαζί της στο Κ.Η. Ο ανηλεής προσηλυτισμός της παλινδρόμησης: θα το δεις, θα έχεις το ταξίδι σου, θα μπορείς να ζωγραφίσεις, θα τελειώσεις με την τρέλα σου... Αλλά η τρέλα του Peter είναι κάτι πιο ενοχλητικό. ... Ίσως μπορούμε να κατανοήσουμε τη διαφορά ανάμεσα σε ένα πραγματικό σχιζοειδές ταξίδι και το μικροαστικό στυλ της οικογενειακής παλινδρόμησης. Ο σχιζοφρενής δεν αποζητά την "ανθρώπινη ζεστασιά". Οι αναζητήσεις του βρίσκονται αλλού, στην πλευρά της πιο απεδαφικοποιημένης ροής· τη ροή των "θαυμαστών" κοσμικών σημαδιών, και επίσης στη ροή των νομισματικών ροών. Ο σχιζοφρενής δεν παραβλέπει την πραγματικότητα του χρήματος (ακόμα κι αν η χρήση του είναι εκτός της κανονικότητας), όσο παραβλέπει κάθε άλλη πραγματικότητα. Ο σχίζο δεν συμπεριφέρεται σαν παιδί, αλλά για αυτόν το χρήμα και κάθε άλλο σημείο, είναι σύστημα αναφοράς και είναι ανάγκη να χρησιμοποιεί όσα περισσότερα συστήματα αναφοράς μπορεί, ακριβώς για να μπορεί να κρατάει αποστάσεις. Η συναλλαγή για αυτόν είναι ένας τρόπος να αποφύγει τις αναμείξεις. Κοντολογίς ο Peter δεν μπορεί να σκοτίζεται με όλες αυτές τις ιστορίες για την κοινότητα, που μόνο εισβάλουν και απειλούν την μοναδική του σχέση με την επιθυμία." (Ch: 133)

"Αντίθετα η νεύρωση της Mary με την οικογένεια είναι ολότελα διαφορετική – δεν σταματάει να θεμελιώνει μικρά οικογενειακά εδάφη· είναι ένα είδος βρικολακιάσματος της "ανθρώπινης ζεστασιάς". Η Μary εξαρτιέται από την εικόνα του άλλου· για παράδειγμα ζητάει από την Άννα Φρόυντ να γίνει η αναλύτριά της – αλλά για αυτήν, αυτό σημαίνει ότι θα εγκατασταθεί στο χώρο της, με τον αδερφό της, και θα γίνουν τα παιδιά της. Αυτό προσπαθεί να ξανακάνει με τον Ronnie (Laing) και τον Joe (Berke). H οικογένεια συνίσταται από μία μαγική άρνηση της κοινωνικής πραγματικότητας, και αποφυγή όλων των συνδέσεων με την πραγματική ροή. Οι μοναδικές πιθανότητες που παραμένουν είναι το όνειρο και η καταχθόνια κλειστή πόρτα, του συζυγικού-οικογενειακού συστήματος, ή ακόμα καλύτερα, στις μεγάλες στιγμές της κρίσης, μία μικρή ετοιμόρροπη περιοχή για να απομονωθεί κάποιος. Με αυτόν τον τρόπο η Mary Barnes λειτουργούσε το Κ.Η· ως ιεραπόστολος της θεραπείας του Laing, μία μαχήτρια της τρέλας, ως επαγγελματίας." (Ch: 133-4)

Ακόμα κι όταν η Μary σπάει τον κύκλο αυτό και γίνεται διάσημη ζωγράφος και νιώθει ενοχές με τα μαθήματα της ζωγραφικής, η ομάδα του Laing ερμηνεύει πως οι ενοχές οφείλονται στη μητέρα της, η οποία είχε ως χόμπι τη ζωγραφική, και θα νευρίαζε αν ανακάλυπτε ότι η κόρη της ήταν καλύτερη ζωγράφος. (Ch: 134) H M. δεν ήταν καθηλωμένη στην παιδική ηλικία, αλλά σε αυτό το πλαίσιο στο οποίο δεν έβρισκε την έξοδό της. Όλοι οι θεσμοί, σχολείο, παπάδες, μπάτσοι την κάναν να αισθάνεται ένοχη για όλα και κυρίως για τον αυνανισμό της. Η Mary δεν ενδιαφερόταν για την οικογένεια αλλά για την κοινωνία. Αλλά όλα μέσα σε αυτή την επέστρεφαν στην οικογένεια, ακόμα και η αντιψυχιατρική του K.H. (Ch: 139-140)

Για τον Γκουατταρί από τις "Μελέτες πάνω στην Υστερία" του Φρόυντ μέχρι τους δομιστές αναλυτές, η ψυχαναλυτική μέθοδος σε όλες τις μορφές της καταφεύγει "στην αναγωγή κάθε
κατάστασης μέσω τριών κριτηρίων:
1) την ερμηνεία: ένα πράγμα έχει πάντα ένα νόημα, αλλά μόνο πλαγίως μέσω ενός παιχνιδιού σημειολογικών ενδείξεων
2) τον οικογενειασμό: αυτές οι σημειολογικές ενδείξεις ανάγονται ουσιαστικά σε οικογενειακές αναπαραστάσεις. Για να τις ανακαλύψεις κάποιος, ενεργεί μέσω της παλινδρόμησης, το υποκείμενο παρακινείται να αναπολήσει την παιδική του ηλικία. ...
3) την μεταβίβαση: σύμφωνα με την ερμηνευτική αναγωγή και την οικογενειακή παλινδρόμηση, η επιθυμία ανακτιέται ... σε ένα μικρό μίζερο κόσμο ταυτίσεων (ουσιαστικά του καναπέ του αναλυτή, του βλέμματος, της υποτιθέμενης παρατήρησης). Ο κανόνας του παιχνιδιού είναι ότι όλα ανάγονται σε ερμηνείες και εικόνες του μπαμπά και της μαμάς· κάποιος χρειάζεται μόνο να προχωρήσει στην απόλυτη αναγωγή της νοηματοδότησης του ίδιου του χτυπήματος, που πρέπει να λειτουργεί με ένα και μόνο όρο: την σιωπή του αναλυτή, στον οποίο απευθύνονται όλα τα είδη των ερωτήσεων. Η ψυχαναλυτική μεταβίβαση... " (Ch: 134) [3] 

Πηγή:  http://autopoiesis.squat.gr

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ