Menu
10 / 12 / 2018 - 10:45 am
A Site By Your Side
A+ A A-

la-borde

Του Θοδωρή Σάρα.

 

 

Συντομεύσεις παραπομπών: 

ΑΟ = Ντελέζ Ζιλ, Γκουατταρί Φέλιξ (1981) Καπιταλισμός και σχιζοφρένεια. Ο Αντι-Οιδίπους. Εκδόσεις Ράππα – Κέδρος

Ch= Guattari Felix (2007): Chaosophy texts and interviews 1972-77. Semiotext(e). MIT PRESS

Chaos: = Guattari Felix (1995) Chaosmosis: An Ethico-Aesthetic Paradigm, Indiana University Press.

MR = Guattari Felix (1984) Molecular Revolution: Psychiatry and Politics (Peregrines). New York City: Puffin.

Η περίπτωση του La Borde

O Γκουατταρί από το 1955 εργάζεται στην κλινική του La Borde, προσκεκλημένος του Jean Oury. Η ψυχιατρική του '50 στην Γαλλία έμοιαζε πάρα πολύ με την κατάσταση στην Ελλάδα (Δαφνί, Λέρος), όπου οι ψυχωσικοί ήταν αντικείμενα μιας φρούρησης σε ημι-ζωολογική κατάσταση – αφημένοι να κάνουν κύκλους όλη τη μέρα, να χτυπάν τα κεφάλια τους στους τοίχους, να μαλώνουν, βρώμικοι μέσα στα περιττώματά τους. Στο La Borde ο Γκουατταρί θα μάθει για την ψύχωση και θα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα παραδοσιακά συστήματα φυλάκισης παραμορφώνουν το πρόσωπο της ψύχωσης, η οποία μπορεί να δείξει το αληθινό της πρόσωπο στα πλαίσια της συλλογικής ζωής, μέσα σε κατάλληλους θεσμούς. Το πρόσωπο της ψύχωσης δεν είναι κάτι παράξενο ή βίαιο – όπως πιστεύεται συχνά, αλλά μία άλλη σχέση με τον κόσμο. (Ch: 176-77). Αυτή τη σχέση θα προσπαθήσουν να διαυγάσουν από κοινού, θεραπευτές και θεραπευόμενοι στην κλινική του La Borde.

Στα πλαίσια της κοινοτικής ζωής του, οι ασθενείς ήταν φιλικοί, ανθρώπινοι, και οικείοι.
Υπήρχε άμιλλα ανάμεσα στο προσωπικό, το οποίο συναντιόταν σε συνελεύσεις κάθε βράδυ για να συζητήσει τα προβλήματα της ημέρας. (Ch: 177) Οι μετέχοντες στη συλλογική κοινότητα του La Borde εγκαινιάζουν ένα νέο τρόπο οργάνωσης της καθημερινής ζωής, μέσα από έναν νέο οριζόντιο καταμερισμό της εργασίας. Ο Γκουατταρί συνεισέφερε στην δημιουργία πολλών συλλογικών διαδικασιών: γενικές συνελεύσεις, κοινές επιτροπές ασθενών και προσωπικού, εργαστήρια όλων των ειδών – εφημερίδα, σχέδιο, ραπτική, πτηνοτροφία, κηπευτική κλπ. (Ch: 178) Παράλληλα προκειμένου να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον, που μπορεί να απορροφά τις όποιες ρήξεις ανάμεσα στο θεραπευτικό και το υπόλοιπο προσωπικό, προχώρησαν σε μία μικρή εσωτερική επανάσταση: απαίτησαν από τη μία πλευρά όλο το προσωπικό που πρόσφερε τις υπηρεσίες του να ενσωματωθεί στην ιατρική εργασία, και από την άλλη αντίστοιχα, το ιατρικό προσωπικό κλήθηκε να εκτελέσει καθήκοντα όπως το καθάρισμα, το μαγείρεμα, το πλύσιμο πιάτων, η συντήρηση των υποδομών κ.α. Όπως μας πληροφορεί ο Γκουατταρί, το ιατρικό προσωπικό προσαρμόστηκε στη νέα κατάσταση εύκολα, γεγονός που εμπλούτιζε ταυτόχρονα και τις συναντήσεις και το διάλογο με τους ασθενείς τους. Αντίθετα ήταν πολύ πιο δύσκολο για το προσωπικό των υπηρεσιών (καθάρισμα, λογιστές κλπ) να συνεργαστούν για τη φροντίδα των ασθενών και των συλλογικών δραστηριοτήτων. Κάποιοι φοβόνταν τις ενέσεις, άλλοι δεν μπορούσαν να αντέξουν τη νυχτερινή εργασία ή τις οργανωμένες συνελεύσεις. Παρόλα αυτά μέσα σε μερικούς μήνες, στα πλαίσια του La Borde είχε συντελεστεί μία μεγάλη αλλαγή, για παράδειγμα μία πλύστρα έγινε ικανή στο εργαστήρι εκτύπωσης και την εκδοτική επιτροπή της εφημερίδας, κάποιος υπάλληλος στα σπορ, ένας μεταλλουργός στη μίμηση κλπ (Ch: 178-9).

Η οριζοντιοποίηση και η αποκέντρωση των διαδικασιών της ψυχικής θεραπείας, η συλλογικοποίηση των ίδιων των θεραπευτικών μεθόδων, η κατάργηση του κάθετου καταμερισμού των ρόλων οδήγησε στην αύξηση της πολυπλοκότητας της οργάνωσης. Το πρόγραμμα εργασίας και οι διακοπές δεν ήταν πλέον ένας απλός πίνακας εισόδων κι εξόδων των καθηκόντων αλλά αναπτύχθηκε ως πλέγμα, με διπλές εισόδους κι εξόδους – χρόνου και τύπου καθήκοντος – ειδικά για αυτούς που δούλευαν σε κυκλική βάση, ώστε να εξασφαλιστούν οι λειτουργίες της νοσηλείας, της εποπτείας, και της επιμέλειας. Στην πραγματικότητα δεν καταργήθηκαν οι ρόλοι και ο καταμερισμός εργασίας, αλλά μοιράστηκαν ως καθήκοντα στο σύνολο των μελών της κοινότητας του La Borde. Και προκειμένου να διευθυνθεί ένα τέτοιο πρόγραμμα και να υπάρχει συνολική θεώρηση των αναγκών του θεσμού, έγινε αναγκαίο να τοποθετηθεί μία ομάδα εποπτών. Οι επόπτες του έργου ανέλαβαν τη λειτουργία του "διευθυντή" προσωπικού, που μέχρι τότε δεν είχε υπάρξει ποτέ στο La Borde. (Ch: 179)

laborde-2

Έτσι θεσμίστηκε μία διαδικασία διαρκούς αμφισβήτησης της ίδιας της διαδικασίας, χωρίς να χάνεται ο βασικός προσανατολισμός της απελευθέρωσης τόσο της σχέσης ανάμεσα σε γιατρό/ασθενή (θεραπευτή και θεραπευόμενο) και όλους τους υπόλοιπους, όσο και της σχέσης ανάμεσα στους γιατρούς και το υπόλοιπο προσωπικό της κοινότητας. Για τον Γκουατταρί μόνο μέσω αυτής της μη-γραμμικής διαδικασίας είναι δυνατό να θεσμιστούν οι ατομικές και οι συλλογικές προϋποθέσεις που μπορούν να λειτουργήσουν ως φάρμακο στη γραφειοκρατική ρουτίνα και την παθητικότητα, που γεννάν τα παραδοσιακά ιεραρχικά συστήματα. (Ch: 179)

Η θεσμική μηχανή που εισήγαγαν στην κοινότητα του La Borde είχε ως σκοπό την παραγωγή μίας νέας υποκειμενικότητας, που βασίζεται στην συλλογική ευθύνη και την μοναδική ύπαρξη του καθενός, τόσο στον άξονα της εργασίας όσο και γενικότερα. Στη μηχανή που εισήγαγαν, έσπασαν την γραμμικότητα των παραδοσιακών θεσμών, "οι επόπτες που δημιουργήθηκαν μέσω της κυκλικότητας, που καθοδηγούνταν από το "πρόγραμμα" και συμμετείχαν ενεργά στις "συνελεύσεις πληροφόρησης" βαθμιαία έγιναν μέσω της εκπαίδευσης, διαφορετικοί άνθρωποι από αυτούς που ήταν στην αρχή της ζωής τους πριν την εργασία τους στην κλινική". Αποδόμησαν έτσι την σειριοποιημένη υποκειμενικότητα της βιομηχανικής κοινωνίας. Αυτή που θέλει το άτομο, υποκείμενο μέσα στα δίκτυα της παραγωγικής εξουσίας – της παραγωγής, της κατανάλωσης, του θεάματος, της ίδιας της θεραπείας κλπ – να διατάσσει την κίνησή του, από τη γραμμή της παραγωγής σε αυτή του ταμείου του σούπερμαρκετ, των απρόσωπων ουρών στα μέσα μεταφοράς, τη γραμμική ροή των σημείων του θεάματος, την καριέρα, διασχίζοντας κάθε γραμμή πιστεύοντας ότι είναι ελεύθερο. Οι εργαζόμενοι στο La Borde "Όχι μόνο έγιναν οικείοι με τον κόσμο της τρέλας, όχι μόνο έμαθαν νέες τεχνικές αλλά άλλαξε κι ο τρόπος με τον οποίο έβλεπαν και ζούσαν στον κόσμο. ... απέβαλλαν έτσι την ασπίδα με την οποία πολλοί νοσηλευτές, εκπαιδευτές και κοινωνικοί εργαζόμενοι προστατεύονταν από οποιαδήποτε διαφορετικότητα τους ταράζει" Στην κοινοτική ζωή του La Borde "οι ασθενείς αποκάλυψαν απρόβλεπτες μέχρι τότε ικανότητες έκφρασης (πχ. Εικονογράφησης) που σε μία τυπική κατάσταση ασύλου δεν τους επιτρεπόταν να συνειδητοποιήσουν. Οι υπάλληλοι ασχολούνταν με τα υλικά καθήκοντα, οι αγρότες αφιερώθηκαν στη διαχείριση της λέσχης των ασθενών, και όλοι μαζί διασκέδαζαν ανακαλύπτοντας μία νέα σχέση με τον κόσμο." (Ch: 180)

Η συλλογική ιεραρχικοποιήμενη ζωή που κατακερματίζει την ευτυχία στις εξατομικευμένες ρουτίνες της γραμμικής καθημερινότητας του καπιταλισμού και του κρατισμού, μπορεί να γίνει μία κατάσταση απόγνωσης και για τους θεραπευτές και για τους θεραπευόμενους. Μέσα στις καπιταλιστικές ροές παράγεται μία υποκειμενικότητα που κανονικοποιείται στις οιδιπόδειες τριγωνοποιήσεις της ψυχανάλυσης, της πολιτικής οικονομίας, του κορπορατισμού, του θεάματος. Το υποκείμενο πατέρας-μητέρα-παιδί, καπιταλιστής – εργάτης – υπήκοος, πολιτικός ταγός – ψηφοφόρος – θεατής και τόσες άλλες. Το ζητούμενο για τις μοριακές μας επαναστάσεις είναι το σαμποτάζ και η ρήξη με τις υπάρχουσες σειριακές υποκειμενικότητες. Και η μοριακή επανάσταση της κλινικής του La Borde φαίνεται να δημιούργησε μία γραμμή φυγής από αυτή, αλλά και μία μηχανή προς το ταξίδι στη Νέα Γη. Στα πλαίσια της κλινικής δημιουργήθηκαν σαράντα διαφορετικές δραστηριότητες για πάνω από εκατό ασθενείς και εβδομήντα εργαζόμενους. Αναδύθηκε έτσι μία διαρκής αναζήτηση νέων θεμάτων ή ποικιλίες στα ήδη υπάρχοντα, με σκοπό να προσφέρουν τη δυνατότητα στα μέλη της κοινότητας, να αναδείξουν τη μοναδικότητά τους μέσα και στις πιο ασήμαντες χειρονομίες, τις πιο μικρές συναντήσεις που γίνονταν σε ένα τέτοιο πλαίσιο. (Ch: 181-2) Τελικά η κλινική κατέληξε να εμπλέκεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο θεμάτων που αφορούσαν: την παιδαγωγική, τις φυλακές, τη θηλυκότητα, την αρχιτεκτονική, την πολεοδομία. Δημιουργήθηκαν είκοσι ομάδες εργασίας γύρω από την "θεσμική ανάλυση", όρο που εισήγαγε ο Γκουατταρί για να περιγράψει όλη τη διαδικασία κριτικής αποδόμησης των ασύλων, και της υπέρβασής τους μέσα από την κοινοτική ζωή. Αυτό οδήγησε σε μία ομοσπονδία θεσμικής ανάλυσης (Centre d'Etude, Recherche, et Formation Institutionnelle) από την οποία εκδόθηκε ένα περιοδικό, το Recherches. (Ch: 183)

guattari

Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε του άξονες της θεραπευτικής παρέμβασης στο La Borde στους εξής:

Άξονας της Αντίστασης,
– στην ιεραρχία και τη συγκέντρωση των αποφάσεων και της θεραπείας στην κορυφή του Κράτους, που υπονομεύει τη θεραπεία.
– στις συμπεριφοριστικές ιδεολογίες της ψυχιατρικής, που δεν λαμβάνουν υπόψη τις μοναδικότητες και τις ψυχικές δυνητικότητες. Η θεραπεία γίνεται μία στροφή στην ελευθερία και την υπευθυνότητα (ατομική και συλλογική)
– σε όλες τις θεωρίες "οιδιποδοποίησης" της ασθένειας, μεταξύ των οποίων και του Λακάν, η οποία δίνει έμφαση στο ότι μόνο η ατομική θεραπεία επιτρέπει την πρόσβαση στη "συμβολική τάξη" μέσω των υπερβατικών δρόμων της ερμηνείας και της μεταβίβασης. Η θέση αυτή αναγγέλλει το θεολογικό λόγο της αποκάλυψης, που οδηγεί σε μία τομή, σε μία διακλάδωση μη-αντιστρέψιμης παραγωγής της υποκειμενικότητας, στα πλαίσια του καπιταλισμού, κρατισμού. (Ch: 191-2)

Άξονας της αποδόμησης και της δημιουργίας νέων θεσμικών μηχανών                                                    μέσω της αποκρατικοποίησης της ψυχιατρικών δομών όχι για χάρη μίας ιδιωτικής "ελεύθερης" ιατρικοποίησης ή της παραπέρα ασυλοποίησης αλλά με την παράλληλη δημιουργία αντι-ιεραρχικών θεραπευτικών διαδικασιών και δομών, που αναδύονται από τη συλλογική κοινωνική ζωή της κοινότητας.

Άξονας της αυτοδιεύθυνσης
των υπαρκτών δομών (έσω και έξω "νοσοκομειακών") από τις ενώσεις των ιατρών, των ασθενών, των οικογενειών, των τοπικών συλλογικοτήτων, των δημόσιων αρχών, της Κοινωνικής Ασφάλισης, των σωματείων κλπ (Ch: 189)[iv]

Η βάση εκκίνησης της όποιας συλλογικής θεραπείας είναι η χαρτογράφηση της ψυχής ως αποτέλεσμα πολλαπλών και ετερογενών συστατικών, που εμπλέκει τη γλώσσα αλλά και μη λεκτικά μέσα επικοινωνίας, την αρχιτεκτονική, τις ηθολογικές συμπεριφορές, το οικονομικό στάτους, τις κοινωνικές σχέσεις, τις ηθικές και αισθητικές φιλοδοξίες. (Ch:191) Και αυτή η χαρτογράφηση δεν μπορεί να αποτελέσει ένα κλειστό ταυτολογικό μοντέλο μίας νέας σχολής παρέμβασης, αλλά έναν πολλαπλό χάρτη, που θα βοηθήσει στην ανακάλυψη όλων εκείνων των βιωματικών εργαστηρίων της καθημερινής ζωής των μοναδικοτήτων σε σχολεία, νοσοκομεία, φυλακές κλπ· θα τα διαυγάσει και μέσω της κριτικής αποδόμησής τους θα δημιουργήσει ένα νέο κίνημα τέχνης, που θα οδηγήσει στη διαρκή εσωτερική αναδημιουργία της κοινωνικής συμβίωσης. To La Borde για τον Γκουατταρί μπορεί να αποτελέσει την πυροδότηση για την επέκταση – όχι όμως την πιστή αντιγραφή – του εγχειρήματος σε κάθε θεσμό κοινωνικού ελέγχου και παραγωγής υποκειμενοποίησης, ακόμα και αυτόν της παιδαγωγικής. (Ch: 182)

Πηγή: http://autopoiesis.squat.g

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΛΟΓΟΣ

ΥΓΕΙΑ

ΑΓΓΕΛΙΕΣ