Έθνος, φύλο, σεξουαλικότητα – Τα όρια της ταυτότητας και η διαπλοκή των συστημάτων εξουσίας

Αφίσα του what queer fest στην Αθήνα

what queer fest – Νοέμβρης 2010 – Αθήνα. Το κείμενο που ακολουθεί παρουσιάζει τα βασικά ερωτήματα της συζήτησης που άνοιξε το τριήμερο για το φύλο και τη σεξουαλικότητα.

Σε κάθε εποχή θα πρέπει να επιχειρούμε εκ νέου να αποσπάσουμε την παράδοση από τον κομφορμισμό που θέλει να την κυριεύσει.

Walter Benjamin

Κυρίαρχα φύλα, κυρίαρχα έθνη

Το φύλο και η σεξουαλικότητα ήταν τα θέματα του τριημέρου. Για την προσέγγισή τους χρησιμοποιήθηκε η έννοια του queer, μια καθοριστική σημασία της οποίας είναι ότι αφορά έναν τρόπο να οικειοποιούμαστε την παράδοσή μας την ίδια στιγμή που την αφήνουμε. Από εδώ ξεκινά και η σκέψη για τη σύνδεση του έθνους με το φύλο και τη σεξουαλικότητα.

Η εμβληματική φράση του δεύτερου κύματος του φεμινισμού, «το προσωπικό είναι πολιτικό», επέμενε ότι η διαμόρφωση του εαυτού εξαρτάται από πολλαπλά κοινωνικά, πολιτικά και οικονομικά συμφραζόμενα. Ο φεμινισμός πολιτικοποίησε την κοινή εμπειρία των γυναικών στην πατριαρχία: η εικόνα του «ανθρώπου» που έδιναν η ιστορία και η πολιτική ήταν στην πράξη ο λευκός, δυτικός, αστός άνδρας, και οι γυναίκες γίνονταν αποδεκτές μόνο ως μητέρες, αδερφές και σύζυγοι του.

Τη δεκαετία του ’80 «άλλες» γυναίκες — μαύρες, εργάτριες, μετανάστριες, λεσβίες, άγαμες — ανέδειξαν τον μερικό χαρακτήρα μιας «γυναικείας αδελφοσύνης» που εκφραζόταν κυρίως από προνομιούχες γυναίκες του δυτικού κόσμου. Έτσι άρχισε να αποδομείται η γυναικεία ταυτότητα: το όνομα «γυναίκα», όπως κάθε ταυτότητα, υπάρχει μόνο μέσα σε συγκεκριμένα ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα και σε σχέση με τις υπόλοιπες σχέσεις εξουσίας.

Η αναδρομή αυτή θεωρείται καίρια, γιατί στις μέρες μας πόλεμοι και εθνικές αντιπαραθέσεις δικαιολογούνται συχνά «στο όνομα των γυναικών» ή των δικαιωμάτων, ενώ στην πράξη δημιουργούν νέους ρατσισμούς και αποκλεισμούς. Στα βίντεο που προβλήθηκαν, ομιλητές από την Τουρκία και τον Λίβανο περιέγραψαν πώς οι νόμοι κατά της τρομοκρατίας χρησιμοποιούνται και εναντίον ομοφυλόφιλων, και πώς οι άνθρωποι της κοινότητας βρίσκονται εγκλωβισμένοι ανάμεσα σε δύο αφηγήσεις: αυτή που θεωρεί την ομοφυλοφιλία «εισαγόμενη» από τη Δύση και αυτή που την αντιμετωπίζει σαν δική της ιδιοκτησία.

Στιγμιότυπο από τις συζητήσεις του what queer fest

Η πρόταση του κειμένου είναι να αντιμετωπίζονται το έθνος, το φύλο και η σεξουαλικότητα ως πολιτικές κατηγορίες, δηλαδή ως κατασκευές που μπορούν να αλλάξουν, και να εξετάζονται μαζί: οι λόγοι που δεν ενσωματώνουν τις σχέσεις όλων των συστημάτων εξουσίας κινδυνεύουν να αναπαράγουν τους ίδιους αποκλεισμούς που θέλουν να αμφισβητήσουν.

Το έθνος ως σωματική απόλαυση

Η προσέγγιση της ιστορίας, της κοινωνίας και του πολιτισμού είναι εδώ συγκρουσιακή: οι μορφές κοινωνικής οργάνωσης — έθνος, φύλο, θρησκεία, σεξουαλικότητα — βλέπονται ως τεχνικές εξουσίας με τις οποίες διαμορφώνεται η ζωή και η δράση των ανθρώπων, και όχι ως «ιδιοκτησία» κάποιων χαρακτηριστικών. Όπως η ομοφυλοφιλική ταυτότητα έχει μια ιστορία εμφάνισης στον δυτικό πολιτισμό, έτσι και το έθνος-κράτος εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα· σημαντικές είναι οι διασταυρώσεις αυτών των σχέσεων.

Το σύγχρονο κράτος ζητούσε από το «Άτομο» μία ταυτότητα: εκείνη του λευκού, ετεροφυλόφιλου οικογενειάρχη και ιδιοκτήτη άνδρα. Οι γυναίκες κλήθηκαν να είναι «οι μητέρες του έθνους», ενώ γκέι και λεσβίες αντιμετωπίστηκαν ως κίνδυνος για τη δημόσια τάξη. Η ιδιότητα του πολίτη δεν δίνεται χωρίς κόστος: διαχωρίζει τον πληθυσμό σε πολίτες και «άλλους» και κανονικοποιεί το πώς θα ζήσουμε, πώς θα αγαπήσουμε και πότε θα το δείξουμε.

Στον μοντέρνο κόσμο καθένας και καθεμιά, όπως «έχει» ένα φύλο, θα έπρεπε να «έχει» και ένα έθνος και να ταυτίζεται απόλυτα με αυτό.

Η εθνική ταυτότητα φτιάχνεται μέσα από τη διαφορά με ό,τι δεν ανήκει στη «δική μας» κοινότητα. Γι' αυτό, σύμφωνα με το κείμενο, όσες αποκλεισμένες ομάδες διεκδικούν τα δικαιώματα του πολίτη χρειάζεται να αναγνωρίζουν ότι η ίδια η εθνική ταυτότητα είναι ήδη ένα προνόμιο.

ΛΟΑΤ διεκδικήσεις και εκσυγχρονιστικός εθνικισμός στην Ελλάδα

Εικόνα από το τριήμερο για φύλο και σεξουαλικότητα

Το ΛΟΑΤ κίνημα (λεσβίες, ομοφυλόφιλοι, αμφιφυλόφιλοι, τρανς) έχει παρουσία στην Ελλάδα, με διαφορετικές μορφές, περίπου 30 χρόνια. Ο κινηματικός λόγος εμφανίστηκε κυρίως μεταπολιτευτικά, μαζί με τα υπόλοιπα κινήματα του ’60 που έφτασαν κάπως καθυστερημένα στη χώρα. Αυτό δεν σημαίνει ότι πριν δεν υπήρχαν ομοφυλόφιλοι· όπως σημειώνει το κείμενο, υπάρχουν από τότε που υπάρχουν και ετεροφυλόφιλοι.

Στη συζήτηση του φεστιβάλ εξετάστηκαν παραδείγματα λόγου του Athens Pride και του κινήματος αλληλεγγύης στους μετανάστες, όχι για καταγγελία αλλά ως αναστοχασμός: ο σκοπός ήταν να φανούν οι δυσκολίες που έχουν οι πολιτικοί λόγοι να συνυπολογίσουν ταυτόχρονα έθνος, φύλο και τάξη, ώστε να γεννηθούν νέες ιδέες και στρατηγικές.